Kurs Power BI: Grupy obliczeniowe i Tabular Editor

W skrócieGrupa obliczeniowa to zestaw reguł, które zmieniają wynik dowolnej miary położonej w wizualizacji. Zamiast pisać osobną miarę dla każdego wariantu czasowego, definiujesz raz elementy Bieżący, YTD i Rok poprzedni, a Power BI stosuje je do każdej miary w modelu. Buduje się je w bezpłatnym Tabular Editor.

Model Nordvelli ma po lekcji 16 sześćdziesiąt osiem miar. Gdybyśmy chcieli dla każdej z nich mieć wariant od początku roku, wariant z roku poprzedniego i zmianę procentową, musielibyśmy napisać dwieście siedemdziesiąt dwie miary zamiast sześćdziesięciu ośmiu. Każda zmiana definicji sprzedaży oznaczałaby wtedy poprawianie czterech miejsc zamiast jednego. Grupa obliczeniowa rozwiązuje dokładnie ten problem: opisujesz raz, co znaczy „od początku roku", i ta reguła działa na wszystkim, co użytkownik położy w wizualizacji.

Czym jest grupa obliczeniowa i po co ona jest

Co chcemy osiągnąć. Dział analiz Nordvelli chce oglądać każdy wskaźnik w czterech ujęciach czasowych, a wskaźników jest kilkanaście. Chcemy osiągnąć to bez pisania kilkudziesięciu prawie identycznych miar.

Te cztery ujęcia to: wartość za wybrany okres, wartość narastająco od początku roku, ta sama wartość rok wcześniej i zmiana procentowa między nimi. Wskaźników jest kilkanaście: sprzedaż, marża, koszt własny, liczba transakcji, średnia wartość transakcji. Klasyczna droga to napisanie każdej kombinacji osobno.

Grupa obliczeniowa odwraca ten układ. Zamiast mnożyć miary, opisujesz reguły, a Power BI stosuje je do miary, którą użytkownik akurat wybrał. Grupa pojawia się w modelu jako osobna tabela z jedną kolumną, a jej wartości to nazwy elementów. Wrzucasz tę kolumnę do wizualizacji, a silnik liczy każdą kombinację reguły i miary.

Cena jest jedna i trzeba ją znać od początku: Power BI Desktop nie ma edytora grup obliczeniowych. Widzi je, liczy i pokazuje w panelu Dane, ale nie pozwala ich stworzyć ani edytować. Potrzebne jest narzędzie zewnętrzne.

Instalacja i podłączenie Tabular Editor

Co chcemy osiągnąć. Grupę obliczeniową zbudujemy w bezpłatnym narzędziu Tabular Editor 2, które edytuje model otwarty w Power BI Desktop. Chcemy je zainstalować i podłączyć do modelu Nordvelli.

Do grup obliczeniowych wystarczy Tabular Editor 2, który jest bezpłatny i otwartoźródłowy. Pobierz instalator ze strony projektu i zainstaluj go przy zamkniętym Power BI Desktop. Instalator sam rejestruje narzędzie w Power BI, więc po ponownym otwarciu Desktopa w pasku zakładek pojawia się nowa pozycja.

Kliknięcie ikony otwiera edytor podłączony do modelu, który masz właśnie otwarty. Nie wskazujesz pliku ani serwera. W pasku tytułu edytora zobaczysz nazwę pliku i adres lokalny z numerem portu, a na dole komunikat o udanym połączeniu. To jest sedno pracy z narzędziami zewnętrznymi: edytujesz żywy model w pamięci, nie kopię na dysku.

Przy włączonej opcji Tabular Editor przy każdym połączeniu z Power BI Desktop pokazuje ostrzeżenie Power BI Desktop Warning: funkcje eksperymentalne są włączone, a część zmian nie jest oficjalnie obsługiwana. Zrób kopię pliku .pbix i zamknij ostrzeżenie przyciskiem OK.

Tworzymy pierwszą grupę obliczeniową

Co chcemy osiągnąć. Chcemy utworzyć w modelu Nordvelli grupę obliczeniową Czas i jej pierwszy element, który pokazuje wybraną miarę bez zmian.

W drzewie modelu kliknij prawym przyciskiem węzeł Tables, wybierz Create New, a potem Calculation Group. Powstaje nowa pozycja, od razu w trybie zmiany nazwy. Nazwij ją Czas, bo ta nazwa będzie widoczna dla użytkownika raportu jako nazwa tabeli.

Pod grupą znajdziesz folder Calculation Items. To w nim mieszkają reguły. Kliknij go prawym przyciskiem, wybierz New Calculation Item i nazwij pierwszy element Bieżący. W edytorze wyrażeń po prawej wpisz jedną linię i zatwierdź ją znacznikiem nad edytorem:

SELECTEDMEASURE ()

SELECTEDMEASURE to cała magia grup obliczeniowych. Ta funkcja nie zwraca konkretnej miary, tylko tę miarę, którą użytkownik akurat położył w wizualizacji. Element Bieżący nie robi więc nic poza przepuszczeniem wyniku bez zmiany kontekstu, i właśnie dlatego jest potrzebny: bez niego użytkownik nie mógłby zobaczyć wartości surowej obok wariantów przeliczonych.

Zobacz też: Szkolenie Power BI - Desktop, DAX i Online + Copilot

Element YTD i rok poprzedni

Co chcemy osiągnąć. Chcemy dodać do grupy Czas elementy, które pokażą każdą miarę Nordvelli narastająco od początku roku i w tym samym okresie rok wcześniej, bez pisania osobnych miar.

Drugi element nazwij YTD, od angielskiego year to date, czyli od początku roku. Jego zadaniem jest wziąć wybraną miarę i policzyć ją narastająco od pierwszego stycznia do końca bieżącego okresu.

CALCULATE ( SELECTEDMEASURE (), DATESYTD ( DimKalendarz[Data] ) )

Trzeci element, Rok poprzedni, sięga po ten sam okres rok wcześniej. Konstrukcja jest identyczna, zmienia się tylko funkcja przesuwająca kontekst dat:

CALCULATE ( SELECTEDMEASURE (), SAMEPERIODLASTYEAR ( DimKalendarz[Data] ) )

Czwarty element, Zmiana procentowa, liczy różnicę względem roku poprzedniego. Warto wyciągnąć wartość z zeszłego roku do zmiennej, żeby nie liczyć jej dwa razy:

VAR Poprzedni = CALCULATE ( SELECTEDMEASURE (), SAMEPERIODLASTYEAR ( DimKalendarz[Data] ) )
RETURN DIVIDE ( SELECTEDMEASURE () - Poprzedni, Poprzedni )

DIVIDE zamiast ukośnika jest tu istotne. Dla pierwszego roku w danych nie ma roku poprzedniego, więc mianownik jest pusty. Ukośnik zwróciłby wtedy błąd, a DIVIDE po prostu nic nie pokaże.

Kolejność elementów i porządek sortowania

Co chcemy osiągnąć. Warianty w raporcie Nordvelli mają iść w kolejności, w jakiej się je czyta, od wartości bieżącej do zmiany procentowej, a nie alfabetycznie. Chcemy ustawić tę kolejność.

Po dodaniu czterech elementów kolejność w wizualizacji będzie alfabetyczna: Bieżący, Rok poprzedni, YTD, Zmiana procentowa. Dla czytelnika raportu to bez sensu, bo warianty powinny iść od wartości surowej do wyliczonej. Decyduje o tym właściwość Ordinal w panelu właściwości każdego elementu.

Format wyniku zależny od elementu

Co chcemy osiągnąć. Zmiana procentowa w raporcie Nordvelli nie może wyświetlać się w złotych, a element grupy dziedziczy format miary. Chcemy nadać temu jednemu elementowi własny format procentowy.

Element grupy obliczeniowej dziedziczy format miary bazowej. Dla sprzedaży to format walutowy, więc Bieżący, YTD i Rok poprzedni pokażą złotówki i o to chodzi. Problem zaczyna się przy Zmianie procentowej: wynik jest ułamkiem, a wyświetli się jako kwota w złotych.

Rozwiązaniem jest Format String Expression, czyli wyrażenie opisujące format wyniku tego jednego elementu. Znajdziesz je w panelu właściwości w sekcji Options:

"0,0%;-0,0%;0,0%"

Zwróć uwagę na przecinek w tym zapisie. W ciągu formatu przecinek nie oznacza miejsca dziesiętnego, tylko separator tysięcy, więc 0,0% pokazuje pełne procenty: 13%, 20%, -60%, dokładnie tak jak w macierzy na początku lekcji. Jeśli chcesz jedno miejsce po przecinku (13,0%), wpisz zapis z kropką: "0.0%;-0.0%;0.0%". Power BI i tak wyświetli wynik z polskim przecinkiem, tak jak przy formacie 0.0% miary Zmiana r/r % w lekcji 16.

Zapis do modelu i sprawdzenie w raporcie

Co chcemy osiągnąć. Chcemy zapisać grupę Czas w modelu Nordvelli i sprawdzić w Power BI Desktop, że pojawiła się na liście pól.

Grupa istnieje na razie tylko w pamięci edytora. Zapis do modelu to File, potem Save, albo skrót Ctrl+S. Po udanym zapisie gwiazdka znika z paska tytułu, a na pasku stanu pojawia się komunikat o zapisanych zmianach.

Przełącz się teraz na Power BI Desktop. W panelu Dane, na górze listy, pojawiła się nowa tabela Czas z jedną kolumną. To nie jest zwykła tabela: nie ma w niej wierszy z danymi, tylko nazwy elementów, po których będziesz filtrować warianty.

Użycie grupy w macierzy

Co chcemy osiągnąć. Zarząd Nordvelli chce w jednej macierzy zobaczyć sprzedaż każdego roku obok roku poprzedniego, narastająco i ze zmianą procentową. Chcemy uzyskać to z jednej miary i grupy Czas.

Dodaj stronę i nazwij ją Grupa obliczeniowa Czas. Wstaw na niej wizualizację Macierz. DimKalendarz[Rok] przeciągnij do obszaru Wiersze, kolumnę Name z grupy Czas do obszaru Kolumny, a do Wartości jedną miarę: Łączna sprzedaż. Rozmiar ustaw na 1300 na 360, czcionkę na 14.

Wynik na danych Nordvelli wygląda tak: rok 2023 zamyka się kwotą 94 204 340 zł wobec 83 351 894 zł rok wcześniej, czyli wzrost o 13 procent. Rok 2024 to 113 091 001 zł i wzrost o 20 procent, a 2025 to 126 734 270 zł i wzrost o 12 procent. Rok 2026 pokazuje 50 393 503 zł i spadek o 60 procent, ale to nie jest zapaść sprzedaży, tylko rok niepełny - dane kończą się w maju, a porównujemy je z pełnym rokiem poprzednim. To klasyczna pułapka porównań rok do roku i warto o niej wiedzieć, zanim ktoś pokaże taki wykres zarządowi.

Najciekawsze dzieje się teraz. Wyjmij z pola Wartości miarę Łączna sprzedaż i połóż tam Łączna marża. Kolumn nie ruszasz. Wszystkie cztery warianty przeliczają się same, bo żaden z nich nie zna nazwy miary, tylko wie, co z nią zrobić.

Pułapki: SELECTEDMEASURE w miarach złożonych

Co chcemy osiągnąć. Nie każda miara Nordvelli zachowa się w grupie Czas przewidywalnie: miara z własnym filtrem albo porównaniem okresów potrafi dać mylący wynik. Chcemy rozpoznawać takie miary i wiedzieć, kiedy grupa obliczeniowa nie jest dobrym pomysłem.

Grupa obliczeniowa działa na mierze jako całości, a nie na jej wnętrzu. Dopóki miara jest prostą agregacją, wszystko jest przewidywalne. Kłopot zaczyna się, gdy miara sama w sobie zawiera już CALCULATE z własnym filtrem.

Weźmy miarę, która liczy sprzedaż wyłącznie kanału internetowego. Ma w środku własny filtr na kanał sprzedaży. Jeśli przepuścisz ją przez element Rok poprzedni, dostaniesz sprzedaż internetową sprzed roku i to jest poprawne. Ale miara, która porównuje dwa okresy wewnątrz siebie, przepuszczona przez element czasowy, zacznie porównywać okresy już przesunięte, a wynik przestaje mieć sens.

Nie trzeba w to wierzyć na słowo. W modelu Nordvelli jest gotowa miara Sprzedaż rok temu, która sama cofa się o rok. Połóżmy ją w polu Wartości tej samej macierzy:

Przesunięcie zadziałało dwa razy: raz wewnątrz miary, raz w regule grupy. Suma w kolumnie ze zmianą procentową pokazuje 44 procent, czyli liczbę, która nie znaczy nic. Nikt nie dostanie tu komunikatu o błędzie - raport po prostu kłamie.

Zasada praktyczna jest prosta: do grupy obliczeniowej wpuszczaj miary bazowe, a nie miary, które same manipulują czasem. Jeśli w modelu masz już miary w rodzaju „sprzedaż rok temu", po wprowadzeniu grupy stają się zbędne. W nowym modelu lepiej ich nie zakładać. W pliku Nordvelli zostawiamy je, bo korzystają z nich strony z lekcji 16. Na koniec połóż w polu Wartości z powrotem Łączną sprzedaż: w takim stanie zapisaliśmy plik efektu.

Kiedy grupa obliczeniowa nie jest dobrym pomysłem

Grupa obliczeniowa zmienia zachowanie każdej miary w modelu, także tych, o których nie myślałeś, projektując reguły. W modelu, w którym miary mają bardzo różną naturę, na przykład obok kwot są wskaźniki procentowe i oceny w skali od jednego do pięciu, element „Zmiana procentowa" da wyniki, których nikt nie chciał oglądać. W takiej sytuacji albo ogranicz zestaw miar przez perspektywy, albo zostań przy zwykłych miarach czasowych dla wybranych wskaźników.

Podsumowanie i co dalej

Zbudowaliśmy grupę obliczeniową Czas z czterema elementami, ustawiliśmy ich kolejność i nadaliśmy elementowi procentowemu własny format. Efekt jest taki, że jedna miara w polu Wartości daje cztery kolumny w macierzy, a dołożenie piątego wariantu czasowego to jeden nowy element, nie kilkadziesiąt nowych miar.

Zapamiętaj trzy rzeczy. Po pierwsze, SELECTEDMEASURE zastępuje miarę wybraną przez użytkownika i to ona sprawia, że reguła działa na wszystkim. Po drugie, Ordinal decyduje o kolejności, bo domyślny alfabet prawie nigdy nie jest tym, o co Ci chodzi. Po trzecie, element zwracający procent musi mieć własny format, inaczej pokaże złotówki.

W następnym rozdziale zajmiemy się wydajnością modelu: zmierzymy, który wizual spowalnia stronę, zbijemy rozmiar modelu przez typy danych i kardynalność kolumn, i sprawdzimy na liczbach, o ile schemat gwiazdy jest szybszy od jednej szerokiej tabeli.

✕